Từ số liệu doanh nghiệp đến câu hỏi phát triển bền vững ở Thái Bình

54,8%/người lao động được khảo sát cho biết thu nhập 6–8 triệu đồng/tháng

COD 98 mg/l/so với mức 75 mg/l ghi theo QCVN 40:2011/BTNMT

Công nghệ cốt lõi

Một nghiên cứu cấp tỉnh nhìn các khu công nghiệp qua ba lăng kính: đóng góp kinh tế, đời sống người lao động và sức ép môi trường. Báo cáo của nhóm nghiên cứu Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội tổng hợp số liệu địa phương, khảo sát doanh nghiệp và người lao động, rồi đề xuất hướng quản lý để phát huy lợi ích của khu công nghiệp (KCN) mà không bỏ qua các hệ quả xã hội và môi trường.

Đo tác động từ nhiều phía

Sau hơn 15 năm phát triển KCN, Thái Bình đứng trước một câu hỏi thực tiễn: các khu công nghiệp đóng góp gì cho tăng trưởng và việc làm, đồng thời tạo thêm sức ép nào lên hạ tầng, sinh kế và môi trường? Thay vì chỉ nhìn vào vốn đầu tư hay sản lượng, đề tài “Đánh giá tác động của các khu công nghiệp đến phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh Thái Bình” xây dựng bức tranh theo ba trụ cột kinh tế, xã hội và môi trường.

Nhóm nghiên cứu kết hợp dữ liệu thứ cấp từ báo cáo, niên giám và cơ quan quản lý với khảo sát sơ cấp. Báo cáo ghi nhận 165 phiếu hợp lệ từ doanh nghiệp trong và ngoài KCN, 73 phiếu từ người lao động, cùng 20 cuộc phỏng vấn sâu với cán bộ quản lý, doanh nghiệp và một số người lao động. Cách tiếp cận này cho phép đặt số liệu địa phương cạnh trải nghiệm của các nhóm chịu tác động; đây là đánh giá mô tả và khảo sát, không phải phép thử nhân quả.

Đóng góp kinh tế đi cùng những đánh đổi

Theo số liệu được báo cáo cho năm 2017, giá trị sản xuất công nghiệp của các KCN đạt 18.871,5 tỷ đồng, chiếm khoảng 40% giá trị sản xuất công nghiệp toàn tỉnh. Cũng trong năm đó, giá trị xuất khẩu được ghi nhận là 805,66 triệu USD và thuế cùng các khoản nộp ngân sách nhà nước đạt 1.685,152 tỷ đồng. Đây là các chỉ dấu về quy mô hoạt động kinh tế trong bối cảnh nghiên cứu; tự chúng không chứng minh toàn bộ mức tăng trưởng của tỉnh do KCN tạo ra.

Kết quả khảo sát người lao động cho thấy nhóm được hỏi nhìn nhận rõ vai trò tạo việc làm: mức đánh giá trung bình là 4,27/5. Người lao động cũng chấm 4,08/5 cho nhận định rằng KCN góp phần chuyển dịch lao động địa phương từ nông nghiệp và nghề truyền thống sang việc làm trong KCN. Trong mẫu khảo sát, 54,8% người lao động cho biết thu nhập hàng tháng ở mức 6–8 triệu đồng; phần lớn người được hỏi cho rằng mức này đáp ứng nhu cầu sống cơ bản. Những tỷ lệ này mô tả người tham gia khảo sát, không đại diện mặc nhiên cho toàn bộ lực lượng lao động của tỉnh.

Tình trạng nhà ở của công nhân

Bức tranh xã hội còn các mặt cần cải thiện. Báo cáo ghi nhận phần lớn người lao động được hỏi thuê nhà; dịch vụ nhà ở, y tế, trường học và không gian sinh hoạt chưa theo kịp nhu cầu. Người lao động cũng phản ánh việc làm thêm và điều kiện làm việc, trong khi nghiên cứu nêu các vấn đề về tranh chấp lao động và sinh kế của hộ dân bị thu hồi đất. Các quan sát ấy giúp đặt kết quả kinh tế vào bối cảnh đời sống thường ngày thay vì xem tăng trưởng là thước đo duy nhất.

Môi trường và chất lượng quản lý là phần của kết quả

Đề tài không trình bày tác động của KCN như một chiều tích cực. Báo cáo nêu các áp lực liên quan đến nước thải, không khí, tiếng ồn và chất thải rắn. Trong một bảng kết quả phân tích nước thải được dẫn ở báo cáo, COD đo được là 98 mg/l so với mức 75 mg/l của QCVN 40:2011/BTNMT; đồng là 4,67 mg/l so với mức 2 mg/l trong bảng. Các giá trị này cần được hiểu trong đúng phạm vi phép phân tích mà báo cáo trình bày, không suy rộng thành kết luận về mọi KCN hay tình trạng hiện nay.

Từ các phát hiện đó, nhóm nghiên cứu đề xuất gắn quy hoạch KCN với hạ tầng đồng bộ, tăng liên kết doanh nghiệp với kinh tế địa phương, hỗ trợ đào tạo và chuyển đổi sinh kế, cải thiện dịch vụ cho người lao động, đồng thời tăng giám sát và xử lý nước thải, chất thải. Đây là nhóm giải pháp kiến nghị, không phải bằng chứng rằng các giải pháp đã được triển khai hoặc đã tạo ra kết quả.

Một khung tham khảo cho quyết định địa phương

Giá trị của nghiên cứu nằm ở cách ghép dữ liệu kinh tế với tiếng nói của doanh nghiệp và người lao động, rồi soi chiếu cả ba trụ cột phát triển bền vững. Báo cáo được xây dựng cho bối cảnh Thái Bình và dữ liệu chủ yếu giai đoạn 2013–2018; vì vậy, các chỉ số phản ánh thời kỳ nghiên cứu, không phải hiện trạng năm nay. Khung đánh giá và các câu hỏi mà đề tài nêu có thể hỗ trợ cơ quan quản lý cân nhắc đồng thời hiệu quả đầu tư, chất lượng việc làm, dịch vụ xã hội và trách nhiệm môi trường khi hoạch định chính sách KCN.

Nguồn: Báo cáo kết quả nghiên cứu đề tài KHCN cấp tỉnh Thái Bình “Đánh giá tác động của các khu công nghiệp đến phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh Thái Bình”, mã số TB-CT/XH10/18, Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội, 2018.